Aby mieć pewność, że pracownik mający specjalistyczną wiedzę, który wykonuje na rzecz firmy szczególnie ważne zadania, nie będzie jednocześnie współpracował z inną firmą, pracodawca może poprosić o zawarcie umowy o zakazie konkurencji. Taka umowa wyraźnie określa, jakich działań na rzecz innych podmiotów nie może wykonywać pracownik w okresie zatrudnienia, a nawet po jego ustaniu. Umowa ogranicza pracownikowi możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia, a nawet zawarcie umowy o dzieło, o ile jej przedmiotem byłaby działalność konkurencyjna. Aby wyrównać pracownikowi tę stratę, pracodawca musi wypłacić mu odszkodowanie.

Na czym polega zakaz konkurencji?

Zakaz konkurencji to zobowiązanie pracownika, że nie podejmie działalności konkurencyjnej wobec obecnego lub byłego pracodawcy. Zakaz może obowiązywać w trakcie trwania stosunku pracy, a także rozciągać się na pewien czas po jego ustaniu.

Zakaz może przybrać formę:

  • klauzuli w umowie o pracę – obejmującej zakaz konkurencji w czasie trwania zatrudnienia,
  • samodzielnej umowy – ta forma jest konieczna, gdy zakaz ma obowiązywać po ustaniu stosunku pracy. W razie gdy zakaz ma obowiązywać tylko w czasie zatrudnienia, strony decydują, czy chcą umieścić zakaz w umowie o pracę, czy w umowie lojalnościowej.

Zakaz konkurencji wynika z art. 1011 Kodeksu pracy. Przewiduje on, że w zakresie określonym w odrębnej umowie pracownik:

  • nie może prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy;
  • świadczyć pracy w ramach stosunku pracy; 
  • lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność.

Oznacza to, że pracownik nie może podejmować działalności, która mogłaby zaszkodzić interesom pracodawcy i to niezależnie od tego, czy działalność konkurencyjna miałaby być świadczona w ramach umowy o pracę z inną firmą, czy działalności gospodarczej.

Kiedy przestaje obowiązywać umowa o zakazie konkurencji? Umowa o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy powinna wskazywać okres obowiązywania zakazu. Zakaz wygasa z chwilą zakończenia stosunku pracy. Możliwe jest także rozciągnięcie zakazu na pewien czas po zakończeniu obowiązywania umowy o pracę.

Pracownik, który naruszył zakaz konkurencji, musi się liczyć z karą finansową (odszkodowanie na rzecz pracodawcy) oraz ryzykiem zwolnienia ze skutkiem natychmiastowym. Dla równowagi za zobowiązanie się do niepodejmowania działalności konkurencyjnej otrzymuje odszkodowanie.

Co to jest działalność konkurencyjna?

Czym jest działalność konkurencyjna, której pracownik nie może się podejmować po podpisaniu tzw. lojalki? Kodeks pracy nie zawiera definicji działalności konkurencyjnej, ale orzeczenia sądów i literatura prawnicza wskazują, że chodzi o działalność pokrywająca się z profilem działalności pracodawcy.

Pracownik, którego obowiązuje zakaz, musi się powstrzymać od:

  • świadczenia usług objętych umową – niezależnie od tego, czy miałyby być one świadczone w formie jednoosobowej działalności gospodarczej, czy umowy cywilnej z inną firmą;
  • zatrudnienia się na stanowisku o podobnym zakresie obowiązków;
  • wykorzystania informacji poufnych.

Głównym wyznacznikiem zakresu zakazu konkurencji jest profil działalności pracodawcy. Niedopuszczalne są postanowienia umowy lojalnościowej, które obejmowałyby zakazem działalność pracownika niepokrywającą się z przedmiotem działalności pracodawcy. Kluczowe jest realne zagrożenie dla interesów pracodawcy.

Co to jest umowa lojalnościowa?

Zakaz konkurencji nie może być przedmiotem wyłącznie ustnych ustaleń. Zakaz może zostać sformułowany w umowie o pracę lub, co ma miejsce częściej, przybrać formę samodzielnego dokumentu o nazwie umowa lojalnościowa.

Osobna umowa lojalnościowa jest szczególnie zalecana w sytuacji, gdy zakres zakazu konkurencji jest szeroki. Przeniesienie postanowień dotyczących zakazu do oddzielnego dokumentu pozwala na bardziej szczegółowe uregulowanie wszystkich kwestii, bez „rozciągania” umowy o pracę.

Zachęcamy pracodawców do wprowadzenia zakazu konkurencji w formie umowy lojalnościowej, bo ułatwia to wprowadzanie modyfikacji. W razie zamieszczenia postanowień w umowie o pracę każda zmiana w zakresie zakazu konkurencji wiąże się z koniecznością ingerencji w umowę.

Odszkodowanie za zakaz konkurencji

Może się wydawać dziwne, że pracownik dobrowolnie zobowiązuje się, że nie będzie świadczyć usług konkurencyjnych i tym samym rezygnuje z dodatkowego zarobku. Czy to aby na pewno w jego interesie? Czy zakaz konkurencji jest legalny? Tak, zakaz konkurencji jest legalny, o ile obie strony się na to zgodzą, a zgoda ta zostanie w sposób niebudzący wątpliwości wyrażona w umowie o pracę lub umowie lojalnościowej.

Pracownikowi, który zobowiązuje się do niepodejmowania działalności konkurencyjnej, należy się także rekompensata finansowa.

Jak obliczyć odszkodowanie za zakaz konkurencji? Odpowiedzi na to pytanie dostarcza art. 1012 ust. 3 Kodeksu pracy. Przewiduje on, że odszkodowanie to nie może być niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymywanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy. Strony decydują, czy odszkodowanie będzie wypłacane jednorazowo, czy w miesięcznych ratach.

Konsekwencje naruszenia zakazu konkurencji

Zakaz konkurencji nakłada na pracownika określone obowiązki. Ich naruszenie może skutkować:

  • karą porządkową: naganą lub upomnieniem,
  • wypowiedzeniem umowy o pracę przez pracodawcę, także bez zachowania okresu wypowiedzenia, jeśli zostanie zakwalifikowane jako ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych.

Ryzyko zwolnienia ze skutkiem natychmiastowym wcale nie musi się okazać najbardziej dotkliwą sankcją. W pewnych sytuacjach pracodawca – a w praktyce najczęściej były pracodawca – może się domagać od pracownika odszkodowania. Aby otrzymać rekompensatę za naruszenie przez zatrudnionego zakazu konkurencji, musi wykazać, że zaistniały następujące okoliczności:

  • doszło do niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków wynikających z umowy lojalnościowej;
  • pracownik ponosi winę za naruszenie (bez znaczenia jest to, czy ma ona charakter umyślny, czy nie);
  • pracodawca poniósł szkodę w wyniku naruszenia „lojalki”;

Musi także istnieć związek pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zakazu a szkodą poniesioną przez pracodawcę.

Kiedy umowa lojalnościowa jest nieważna?

Umowa lojalnościowa przewidująca zakaz konkurencji jest nieważna, gdy:

  • nie została sporządzona w formie pisemnej;
  • nie przewiduje odszkodowania dla pracownika;

przewiduje zbyt szeroki zakres zakazu konkurencji lub niepokrywający się z działalnością pracodawcy.